wstecz 

 

Fragmenty, z życzliwem przyzwoleniem autora prof. Władyslawa Kucharskiego, publikacji "Polacy i Polonia w rdzennej Austrii w XIX i XX wieku", wydawnictwo UMCS 1994, Lublin.

5. Stowarzyszenia Polskie w Tyrolu

a.     Zjednoczenie Polaków w Tyrolu (ZPwT)

Na początku maja 1945 r. ukonstytuował się w Innsbrucku Komitet Polski, który reprezentował polskich dipisów w Tyrolu i Vorarlbergu. Komitet kilka miesięcy wcześniej przekształcił się w Związek Polaków w Okupacji  Francuskiej. Wkrótce (początek 1946 r.) Związek ten zmenił nazwę na Związek Polaków w Tyrolu (ZPwT), którego prezesem w latach 1946-1947 był Czesław Bielski, uprzednio członek zarządu Komitetu Polskiego w Innsbrucku.

W wyniku podjętego wysiłku przez przedstawicieli stowarzyszeń polskich w marcu 1946 r. utworzono także w Innsbrucku Naczelną Radę Polaków w Austrii, zrzeszającą stowarzyszenia w strefach francuskiej i amerykańskiej. Prezesem Rady został Brunon Mokrzycki z Tyrolu, a wiceprezesem Ludwik Hubicki z Salzburga. „Rada nie odegrała – pisze ks. A. Nadolny (Związek Polaków w Austrii) – większej roli ze względu na trudności w przekraczaniu granic poszczególnych stref“.

Należy dodać, że w tym samym czasie powołano Zrzeszenie Polskich Osrodków Akademickich w Austrii, w którego skład wchodziły stowarzyszenia studenckie w Innsbrucku i Grazu. Zrzeszenie, pod przewodnictwem B. Cichończyka, utrzymywało więź z Zarządem Centralnym Zrzeszenia Studentów Polaków za Granicą w Londynie.

Związek Polaków w Okupacji Francuskiej i na początku swego istnienia Związek Polaków w Tyrolu rozwijały owocną działalność dzięki pomocy organizacyjnej oraz wsparciu finansowemu i materialnemu 2 Korpusu. Kierownictwo ZPwT utrzymywało żywe kontakty z polską emigracją polityczną i PCK w Londynie. W 1946 r. Związek zrzeszał kilkanaście kół terenowych. Aktywnością społeczną, opiekuńczą i kulturalno-oświatową wyróżniały się koła ZPwT w Kufsten, Hall i Wörgl.

W końcu wiosny 1947 r. w środowisku dipisowskim w Tyrolu zarysował się kryzys, u podłoża którego legły m.in. różnice ideowo-polityczne między grupami osób skupionymi wokół Czesława Bielskiego i Jerzego Hauptmanna – prezesa Związku Akademików Polskich w Innsbrucku.

Czesław Bielski, socjalista, utrzymywał stałą łączność z kierownictwen PPS w Londynie oraz działaczami tej partii w Europie Zachodniej. Jerzy Hauptmann odnosił się negatywnie do lewicowych poglądów Czesława Bielskiego i jego zwolenników; był rzecznikiem ścisłego współdziałania organizacji polskich z okupacyjnymi władzami francuskimi, które notabene podjęły na początku 1947 r. działania mające na celu rozwiązanie działających dotąd w ich strefie organizacji narodowościowych. Funkcje tych organizacji miały, w nieco innym zakresie realizować sekcje narowościowe „Servis Social“. Na kierownika sekcji polskiej „Servis Social“, która była na „wpół urzędem“ i na „wpół stowarzyszeniem“, władze francuskie mianowały dr. Jerzego Hauptmanna.

W sierpniu 1947 r., w miejsce ZPwT, utworzono Zjednoczenie Polaków w Tyrolu (Zj.PwT), będące odpowiednikiem wspomnianej sekcji. Prezesem Zj.PwT i jednocześnie kierownikiem sekcji polskiej „Servis Social“ w Tyrolu był dr. Jerzy Hauptmann, absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu w Innsbrucku, sekretarzem został dr. Józef Agrasiński. Od działalności w Zjednoczeniu – sekcji polskiej „Servic Social“ odsunięty został Czesław Bielski. Zjednoczenie w połowie 1948 r. liczyło ponad 700 członków zrzeszonych w delegaturach w Tyrolu i Vorarlbergu.

W Vorarlbergu kierownictwo sekcji polskiej „Servis Social“ spoczywało w rękach Zdzisława Mariana Rakowskiego (do początku 1949 r.), a następnie Jana Tomczyka. Sekcje wywieraly decydujący wpływ na kształt życia społecznego i politycznego Polaków („Servic Social“ jest organizacją bardzo władczą i kieruje mocno całokształtem życia społecznego i politycznego na terenie stefy [...] Urzędnicy „Servic Social“ w strefie francuskiej są oficjalnie urzędnikami francuskimi i pobierają pensję z zarządu wojskowego [...] Kierownikiem „Servic Social“ na Tyrol jest Hauptmann, na Vorarlberg Rakowski; zob. Jerzy Falewski, oficer łącznikowy, notatka służbowa, Wiedeń 6 IV 1949 r., Arch. MSZ, BK-20, w 3, t. 38, s. 33. Należy dodać, że Polacy w Vorarlbergu nie utworzyli własnych stowarzyszeń. W tym kraju związkowym osiadła ich garstka, a znaną osobistością jest Jacek Łukaszczyk, mieszkaniec Nenzing, profesor muzyki miejscowego Konserwatorium.)

Jerzy Hauptmann i Zdzisław M. Rakowski różnili się w podejściu do sprawy repatriacji. Pierwszy z nich bojkotował ją i rozwijał szeroką agitację na rzecz osiedlania się Polaków w krajach zachodnich, głównie we Francji  w ośrodkach górniczych, co było na rękę władzom francuskim, odczuwającym brak siły roboczej. Drugi nie stronil od współdziałania z Polską Misją Repatriacyjną.

Zjednoczenie niosło pomoc materialną Polakom, krzewiło wśród nich ducha narodowego i chrześcijańskiego, informowało o możliwości emigracji do krajów zachodnich, współtworzyło rodzime szkolnictwo, kursy rzemieślnicze oraz języków obcych dla dorosłych, otaczało opieką polskie groby na miejscowych cmentarzach. Członkami Zjednoczenia nie mogli być kolaboranci hitlerowscy oraz osoby utrzymujące kontakty z przedstawicielami Misji Politycznej RP w Austrii. Organem Zjednoczenia był miesięcznik „Dziś i Jutro“ oraz „Biuletyn Informacyjny“. W roku 1948 nastąpił gwałtowny odpływ Polaków z Tyrolu, również absolwentów i studentów polskich. Wiązało się to z brakiem możliwości uzyskania pracy w Austrii. Część Polaków powróciła do ojczystego kraju, część migrowała głównie do krajów zamorskich.

W 1948 i 1949 r. przedstawiciele Związku Polaków w Austrii wielokrotnie zwracali się do Zarządu Zjednoczenia Polaków w Tyrolu z propozycją, aby spośród przerzedzonych liczebnie członków stowarzyszeń utworzyć delegaturę ZPA w Tyrolu. Propozycje te nie spotkały się z aprobatą.

W zarządzie Zj.PwT na początku 1950 r. nastąpiły zmiany personalne. W związku z opuszczeniem Austrii przez dr. Jerzego Hauptmanna, który osiadł w USA, funkcję prezesa Zjednoczenia objął dr. Stanisław Żemełko. Funkcję tę piastował krótko, ponieważ na skutek dalszego odpływu członków Zj.PwT przestało funkcjonowaċ. Pozostali w Tyrolu i Vorarlbergu członkowie dawnych stowarzyszeń postanowli na początku lat 50. utworzyć delegatury ZPA w Tyrolu (Innsbruck i Kufstein) i Vorarlbergu, podległe centrali ZPA w Salzburgu. 

 

b.     Związek Akademików Polskich (ZAP) w Innsbrucku

Utworzony wczesną wiosną 1946 r., skupiał ponad 100 członków w większości reprezentujących orientację niepodległościową. Studenci rekrutujący się głównie spośród byłych robotników wywiezionych na przymusowe roboty do III Rzeszy, byłych więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych oraz żołnierzy 2 Korpusu, których w tym czasie przebywało w Innsbrucku ponad 200, korzystali ze stypendiów otrzymywanych z londyńskiego PCK, z dotacji organizacji opiekuńczych oraz z zasiłków pochodzących z Watykanu (Dr. Stefan Jaśkiewicz, sprawozdanie o Polonii w Austrii, Wiedeń 2 IV 1949 r., Arch. MSZ, BK-20 w. 3, t. 38, s. 33; m. Bardel, „Z Krasnobrody przez obozy i obczyznę do rodzimych stron“ opr.i podał do druku ks. E. Walewander, Lublin 1944, s. 113-116). Zakwaterowani byli w barakach wybudowanych dla 120 osób przez żołnierzy 2 Korpusu. Związek Akademików Polskich w 1948 r. zrzeszał 43 studentów (Jerzy Falewski, oficer łącznikowy, raport repatriacyjny, Wiedeń 6 VIII 1948 r., Arch. MSZ, BK-20 w. 3, t. 35, s. 7.). Jego członkowie organizowali imprezy kulturalne naukowe i sportowe. Ważnym wydarzeniem w działalności Związku był współudział w Międzynarodowym Tygodniu Kulturalnym w Innsbrucku od 21 grudnia 1947 r. do 4 stycznia 1948 r., urządzonym przez „władze francuskie celem zapoznania ludności austriackiej i francuskiej ze sztuką krajów, z których pochodzili wysiedleńcy – DP, przebywający we francuskiej strefie okupacyjnej Austrii“ (Ks. A. Nadolny, Studia Polskie..., s. 100.) 

 

c.      Koło Polskiego Katolickiego Stowarzyszenia Uniwersyteckiego „Veritas“ 

Funkcjonowało w Innsbrucku w latach 1947-1950. Przez cały okres obowiązki prezesa pełnił Stanisław Żemełko. Koło PKSU zrzeszało kilkunastu studentów oraz polską inteligencjię katolicką. Tradycyjnie „Veritas“ organizował zebrania członków i sympatyków, w czasie których wygłaszano referaty naukowe połączone z dyskusją, urządzał imprezy kulturalno-oświatowe przepojone treściami religii katolickiej. 

 

d.      Sodalicja Mariańska 

Utworzona została w Innsbrucku kilka miesięcy po zakończeniu drugiej wojny światowej; w 1946 r. liczyła 12 członków, których aktywność uwidaczniała się szczególnie w okresie świąt kościelnych i w czasie organizowania otwartych rekolekcji w dniach Wielkiego Postu. Dużą frekwencją młodych Polaków cieszyły się w stolicy Tyrolu i w Kufstein rekolekcje w 1946 r. prowadzone przez o. Jana Szopińskiego i o. Alfonsa Sawickiego oraz w 1947 r. przez ks. Adolfa Zagrodzkiego. W końcu lat 40. wygasła działalność Sodalicji Mariańskiej w Innsbrucku.

 

e.      Związek Polaków w Austrii “Strzecha” – Oddział w Innsbrucku 

Lata 70. otwierają nowy rozdział w dziejach stowarzyszeń polonijnych w Tyrolu. Dnia 28 maja 1978 r. w lokalu hotelu “Weisses Kreuz” w Innsbrucku z udziałem 19 osób odbyło się zebranie założycielskie oddziału ZpwA “Strzecha”. Zebrani wybrali tymczasowy zarząd oddziału w następującym składzie: Dorota Lumpp-Friedel, Maria Kotek, Zbigniew Kluska i Jan Grzesiak (“Biuletyn Informacyjny Strzechy” 1978, nr XII/162, lipiec-wrzesień, s. 3-4).

Następne zebranie Polonii tyrolskiej, zwołane przez komitet organizacyjny oddziału odbyło się 29 października 1978 r. w lokalu “Goldener Adler” w Innsbrucku przy Herzog Friedrichstr. 6. Został wówczas wybrany zarząd oddziału. Na jego czele stanął Zbigniew Kluska; funkcję piastował do 20 lutego 1988 r.. Od tej daty do jesieni 1989 r. prezesem oddziału był Wiktor Pałucki, na przełomie 1989 i 1990 r. Anna Schneider. Na walnym zgromadzeniu oddziału, które odbyło się 17 lutego 1990 r., członkowie wybrali na czas kadencji 1990-1992 zarząd w składzie: Anna Schneider – prezes, Bogdan Wasilewski – wiceprezes, Krystyna Kramer – sekretarz, Czesława Schubert – skarbnik oraz komisję rewizyjną: Dorota Lumpp-Friedel – przewodnicząca, członkowie: Grażyna Czok i Jerzy Zaremba. Kierownictwo komisji kultury zebrani powierzyli Marii Besirevic i Anieli Hartwig (Zob. pismo prezesa oddziału “Strzechy” z 21 lutego 1990r., powiadamiające Biuro ds. Stowarzyszeń Dyrekcji Policji w Innsbrucku o składzie personalnym zarządu, komisji reweizyjnej i komisji kultury. Kserokopia pisma jest w posiadaniu autora – t. 03A). W dniu walnego zgromdzenia oddział zrzeszał 39, a na koniec 1991 r. – 43 członków oraz liczne grono sympatyków. Członkowie oddziału “Strzechy” podejmują różnorodną działalność. Organizują lub współorganizuja imprezy artystyczne, spotkania towarzyskie, obchody rocznic historycznych, odczyty popularyzujące polsko-austriackie związki kulturalne, naukowe, polityczne i gospodarcze. Gośćmi oddziału tyrolskiego było wielu krajowych tworców, którzy wygłaszali odczyty na tematy interesujące Polonię. Częstymi gośćmi są zwłaszcza prawnicy i ekonomiści z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, którzy od wielu już lat utrzymują kontakty naukowe ze swymi kolegami z Uniwersytetu w Innsbrucku. W czasie pobytu w Tyrolu profesorowie z Lublina dzielą się swą wiedzą z Polonią. Profesor Grzegorz L. Seidler 31 października 1986 r. wygłosił „dla kilkudziesięcioosobowego audytorium prelekcję na temat więzi kraju z Polonią“ (Sprawozdanie Grzegorza L. Seidlera z pobytu w Austrii od 30 X do 5 XI 1986r., s. 1, arch. Autora, t. 03A). Profesor Władysław Ćwik, który w drugiej połowie lat 80. prowadził badania archiwalne w stolicy Tyrolu, upowszechniał wyniki swych dociekań naukowych na temat studiów Polaków na Uniwersytecie w Innsbrucku w XX w.. Wczesnym latem 1990 r. w miłej atmosferze przebiegały spotkania Antoniego Kowalika, dziennikarza warszawskiej gazety “Rzeczypospolita”, z członkami i sympatykami “Strzechy” (Reminescencje z pobytu A. Kowalika w Tyrolu znalazły odbicie w artykule Druga młodość “Strzechy”, “Rzeczypospolita” 1990, nr. 168 (21-22 lipca, s. 5.). Delegacja oddziału na czele z jej prezesem Zbigniewem Kluską uczestniczyła w obchodach 300. rocznicy odsieczy wiedeńskiej w Starym i Nowym Sączu oraz w Austrii. Także jubileuszowe uroczystości 90. i 95-lecia “Strzechy”, organizowane w Wiedniu, odbyły się z udziałem przedstawicieli tego oddziału.

Doniosłym wydarzeniem w życiu Polonii alpejskiej i Austriaków było uczestnictwo w powitaniu papieża Jana Pawla II i w celebrowaniu przez niego mszy na stadionie sportowym w Innsbrucku 27 czerwca 1998 r. (“Glos Polonii” 1988, nr. XXII/250, maj-czerwiec, s. 6.).

Stałym punktem programu oddziału jest organizacja uroczystych spotkań z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocnych, w których z reguly uczestniczy około 100 osób. Od zarania oddziału zrzeszeni w nim Polacy każdego roku w dniu Święta Zmarłych składają kwiaty i zapalaja znicze na grobach rodaków spoczywających na cmentarzach w Solbad-Hall, Innsbrucku, Zams i Kitzbühel (Na cmentarzach w Zams i Kitzbühel są groby żołnierzy Polaków, którzy polegli w czasie pierwszej wojny światowej; zob. AAN, Zesp. Arch. Pos. RP w Wiedniu, sygn. 514, s. 3.). Godny podkreślenia jest fakt, że w wyniku zabiegów Polonii i polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego na cmentarzu w Innsbrucku-Amras został wzniesiony obelisk, na którym wyryto napis w języku polskim i niemieckim: „W hołdzie Polakom, którzy padli ofiarą terroru hitlerowskiego. Cześć ich pamięci“. Różnorodna działalność, podejmowana przez oddział „Strzechy“ w Innsbrucku, cieszy się nie tylko uznaniem Polaków i osób polskiego pochodzenia, żyjących w Tyrolu, ale również jest wysoce cenione przez władze centralne Związku (Sprawozdanie z Walnego Zebrania ZpwA „Strzecha“, Wiedeń 16 marca 1991, s. 4; „My – Wiedeńskie Pismo Polskie“ 1994, Wiedeń – styczeń, s. 4.). Do grona osób, które szczególnie wyróżniły się w pracy oddziału, należą: Maria Besirevic, Maria Czok, Witold Dzień, Aniela Hartwig, Marta Haslinger, Dorota Lumpp-Friedel, Krystyna Kramer, Wiktor Pałucki, Anna Schneider, Czesława Schubert, Bogdan Wasilewski i Jerzy Zaremba. Nie ma już wśród żywych Jana Grzesiaka, więźnia hitlerowskich obozów koncentracyjnych, aktywnego działacza polonijnego i Zbigniewa Kluski, dlugoletniego prezesa oddziału. Ich praca, wniesiona w rozwój życia społeczno-kulturalnego Polonii tyrolskiej, przynosi owoce.

opracował Bogdan Wasilewski, 12.06.2009, Innsbruck

Związek Polaków w Austrii “Strzecha” – Oddział w Innsbrucku został oficjalnie zameldowany na oddziale Policji do Spraw Stowarzyszeń w Innsbrucku dopiero 6 października 1986 r.. W dniu 6 marca 2006 uniezależnil się i zmienił swą nazwę na Stowarzyszenie Polonii w Tyrolu. /bw/

 

 

Counter